Ο νέος που ήθελε να παρακολουθήσει τα μαθήματα ενός σοφιστή ή να γίνει μέλος μιας φιλοσοφικής σχολής θα έπρεπε πρώτα να έχει αποκτήσει τη στοιχειώδη και την «εγκύκλιο» παιδεία, να έχει μαθητεύσει δηλαδή κοντά στο γραμματιστή και το γραμματικό, τον κιθαριστή και τον παιδοτρίβη. Το μεγαλύτερο βάρος της εκπαίδευσης το είχε επωμισθεί η ιδιωτική πρωτοβουλία, αν και στα Pωμαϊκά χρόνια υπήρχε κρατικό ενδιαφέρον (οικονομική ενίσχυση των ιδιωτών). Έτσι, για πολλά παιδιά που προέρχονταν από φτωχές οικογένειες δεν υπήρχε καμία δυνατότητα εκπαίδευσης.
Σε γενικές γραμμές, η παιδεία κατά τους Pωμαϊκούς ακολουθεί την παράδοση των Eλληνιστικών χρόνων, η οποία με τη σειρά της έχει τις ρίζες της στην Kλασική εποχή.
Η στοιχειώδης εκπαίδευση του παιδιού άρχιζε στο έβδομο και κρατούσε ως το δέκατο τέταρτο έτος της ηλικίας του. Την αγωγή του την αναλάμβαναν ο κιθαριστής, ο παιδοτρίβης και ο γραμματιστής. Ο πρώτος τού δίδασκε μουσική, κυρίως λύρα και χορικά άσματα. Η διδασκαλία ωστόσο της μουσικής είχε αρχίσει να περιορίζεται ήδη από τα Eλληνιστικά χρόνια. Ο παιδοτρίβης ήταν υπεύθυνος για τη φυσική αγωγή των νέων, που λάμβανε χώρα στα «γυμνάσια», στα γυμναστήρια δηλαδή. Σκοπός της ήταν η ετοιμασία των νέων στα αθλήματα που περιλαμβάνονταν στους αγώνες των διαφόρων εορτών. Ο χαρακτήρας της αγωγής αυτής ήταν αγωνιστικός και αθλητικός.
Ο γραμματιστής ή γραμματοδιδάσκαλος αναλάμβανε τη διδασκαλία της ανάγνωσης και της γραφής, καθώς και της καλλιγραφίας και της ορθογραφίας. Τέλος, στο μάθημά του τα παιδιά έρχονταν σε επαφή με τα Ομηρικά έπη και μάλιστα αποστήθιζαν αποσπάσματά τους.
Όπως φαίνεται και από την ποικιλία των μαθημάτων, σκοπός της ελληνικής εκπαίδευσης δεν ήταν μόνο η γνώση γραφής, αλλά και η ψυχοσωματική ανάπτυξη του νέου μέσα από την άθληση και τη μουσική.
Το επόμενο στάδιο ήταν αυτό της «εγκυκλίου» παιδείας, της θεωρητικής γνώσης δηλαδή που αποκτούσαν οι έφηβοι από τα δεκατέσσερα ως τα δεκαεπτά τους χρόνια. Οι κλάδοι της ήταν επτά και χωρίζονταν σε δύο κατευθύνσεις. Η μία περιλάμβανε τη γραμματική, τη διαλεκτική και τη ρητορική, ενώ η δεύτερη τη γεωμετρία, την αριθμητική, την αστρονομία και τη μουσική.
Τα μαθήματα αυτά δε διδάσκονταν από κοινού σε κάποιο σχολείο αλλά οι μαθητές ήταν αναγκασμένοι να παρακολουθούν τον κάθε δάσκαλο στη σχολή του. Έτσι, ήταν δύσκολο να ολοκληρώσει κανείς τον κύκλο και των επτά μαθημάτων.
Η διδασκαλία της γραμματικής γινόταν από το γραμματικό, που συνέχιζε το έργο του γραμματιστή: δίδασκε ποιητικά κείμενα (τραγωδία, κωμωδία, λυρική ποίηση) και ήταν υπεύθυνος για την εκμάθηση της αττικής διαλέκτου, καθώς και των γραμματικών και συντακτικών κανόνων, από τους μαθητές.