Στην περίοδo 1025-1081 πραγματοποιήθηκε ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα της βυζαντινής και παγκόσμιας ιστορίας, το οριστικό σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας (1054). Τόσο στην πνευματική όσο και στην πολιτική ζωή του 11ου αιώνα καταλυτική υπήρξε η πολυσχιδής προσωπικότητα του Μιχαήλ Ψελλού. Με το πλούσιο συγγραφικό έργο του εντρύφησε σε πολλούς διαφορετικούς τομείς της πνευματικής ζωής του Βυζαντίου. Στην εκκλησιαστική λογοτεχνία, την ίδια περίοδο, διακρίθηκε ο Ιωάννης Μαυρόπους, ενώ η υμνογραφία παρήκμασε οριστικά. Από την κοσμική λογοτεχνία της εποχής έχουν επίσης σωθεί αξιόλογα δείγματα. Στον τομέα της παιδείας παρατηρήθηκαν σημαντικές αλλαγές με την ίδρυση δύο ανώτατων κρατικών σχολών και των αξιωμάτων του υπάτου των φιλοσόφων και του νομοφύλακα. Φαίνεται ότι ένας κύκλος λογίων στην Πρωτεύουσα επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στην ανώτερη παιδεία, κυρίως την εποχή του Κωνσταντίνου Θ΄ Μονομάχου (1042-1055). Την ενασχόληση των Βυζαντινών με τις επιστήμες φανερώνουν τα συγγράμματα που μας έχουν σωθεί από τα χρόνια 1025-1081, καθώς και το πολύπλευρο έργο του Συμεών Σηθ.