ιστορικό συλλογή υπηρεσίες επικοινωνία
Το ιστορικό

Ο κύριος Donat διηγείται…

«Γεννήθηκα το 1928 στη Λειψία, όπου και μεγάλωσα. Με μεγάλη ευχαρίστηση έμαθα στο Γυμνάσιο τις αρχαίες γλώσσες. Μετά τις σπουδές μου στην οικονομία των επιχειρήσεων απασχολήθηκα όλη μου τη ζωή ως σύμβουλος βιομηχανιών. Θα σας διηγηθώ την ιστορία της νομισματικής συλλογής.

Ο παππούς μου Theodor Carl Eduard Donat (1844-1890) άφησε με το θάνατό του ογκώδεις συλλογές, μεταξύ των οποίων και αυτήν των αρχαίων ελληνικών νομισμάτων. Ήταν το αποτέλεσμα του θαυμασμού του για την κλασική Ελλάδα, όπως τη γνώρισε από τη μελέτη των αρχαίων γλωσσών και από την προσβάσιμη σε αυτόν λογοτεχνία. Εξαιτίας της αγάπης του αυτής τον θεωρούσαν στο, κατά κύριο λόγο, επαρχιακό περιβάλλον του ιδιόμορφο, με αποτέλεσμα και ο ίδιος δύσκολα να επιτρέπει στον περίγυρό του να συμμετέχει στην απόλαυση των συλλογών του. Δυστυχώς, περισσότερα και πιο συγκεκριμένα στοιχεία δεν μπορώ να δώσω για τον παππού μου, δεδομένου ότι ο πατέρας μου έχασε τον πατέρα του σε ηλικία 7 ετών, ώστε κι εκείνος δεν είχε άμεσες αναμνήσεις από τον πατέρα του. Μόνο περιορισμένα αποσπάσματα σκιωδών εντυπώσεων έχουν περάσει στη μνήμη μου από τις διηγήσεις του πατέρα μου και της αδελφής του Elizabeth για τις περιπετειώδεις συναντήσεις που έζησε ο παππούς μου κατά τα εμπορικά του εγχειρήματα σε μακρινές περιοχές, κυρίως στην Εγγύς Ανατολή. Την τάση αυτή για ταξίδια σε μακρινούς προορισμούς κληρονόμησε και η αδελφή του πατέρα μου. Αν κληρονόμησε και το πάθος του συλλέκτη, αυτό μπορώ μόνο να το θεωρήσω πιθανό. Ο παππούς μου βρισκόταν σε στενή επαφή με την αριστοκρατία στο Hirschberger Tal. Δεν πρέπει να αποκλειστεί και η περίπτωση να εμπλουτίστηκε η συλλογή νομισμάτων και από αυτή την πλευρά. Ήταν ο ιδρυτής του περιπατητικού συλλόγου του Riesengebirg και έτσι είχε στενές, ακόμα και οικογενειακές επαφές, με τους προκρίτους των γύρω δήμων και κοινοτήτων. Μέσα από αυτές κέρδισε σίγουρα και την κοινωνική αναγνώριση που επιθυμούσε.

Ο παππούς μου ήταν κάτοχος μετοχών των ανθρακωρυχείων του Waldenburg. Το γεγονός αυτό τον έφερε σε επαφή με τους διευθυντές των ορυχείων, οι οποίοι τον βοήθησαν στη δημιουργία μιας ακόμη συλλογής, αυτής των απολιθωμάτων. Πρόκειται για απολιθώματα δέντρων και φυτών. Σε κάθε περίπτωση ο άνθρωπος αυτός με τα πολύπλευρα ενδιαφέροντα μάζεψε πετρώματα από την ορυκτογενή λεκάνη της Κάτω Σιλεσίας. Αυτά τα μεγάλα και κατά κανόνα αρκετού βάρους κομμάτια φυλάσσονταν σε ξύλινα κιβώτια μέσα σε ντουλάπες. Τη συλλογή αυτή μπορεί κανείς να τη δει ακόμα και σήμερα στο χώρο προέλευσής της, στο Waldenburg (Walbrzych/Πολωνία). Σε ένα από τα δωμάτια βρίσκεται, κατά τα λεγόμενα του αδελφού μου, φωτογραφία του παππού μου. Πιθανόν οι επαφές που είχε με υψηλόβαθμους υπαλλήλους του ορυχείου να οδήγησε και στη γνωριμία με νομισματολόγους.

Παρότι, όπως έχω ήδη αναφέρει, δεν έχω προσωπική ανάμνηση του παππού μου, παρ’ όλα αυτά αποτέλεσε για μένα, εξαιτίας ακριβώς αυτής της περιπετειώδους αλλά και επιτυχημένης ζωής, μια συναρπαστική προσωπικότητα για την οποία είμαι υπερήφανος.

Αν αναλογιστεί κανείς τα αποτελέσματα της τάσης του παππού μου για συλλογή διάφορων αντικειμένων, είναι άξιο απορίας πώς προέκυψε μια τέτοια συλλογή με, αν μη τι άλλο, μεγάλη υλική αξία. Βέβαια θα πρέπει να επισημανθεί ότι τα χάλκινα νομίσματα, όσο παλιά και αν είναι, είχαν πολύ μικρή αξία, όχι μεγαλύτερη από μερικές δεκάρες το καθένα. Μόνο να εικάσω μπορώ σε ποιο βαθμό περιλαμβάνονταν στη συλλογή και νομίσματα ευγενών μετάλλων. Κι αυτό γιατί θυμάμαι ότι η μητέρα μου πούλησε το 1945, την περίοδο πείνας στη σοβιετική ζώνη επιρροής, χρυσά νομίσματα. Κάτι τέτοιο όμως ήταν απαγορευμένο και επιβάλλονταν αυστηρές ποινές, οπότε και δε συζητιόταν ούτε μεταξύ των συγγενών.

Στον πατέρα μου, τον Carl Eduard Walter Donat (1883-1949), περιήλθε σημαντικό μέρος της συλλογής, την οποία διαφύλαξε σε όλη τη δύσκολη πολιτική περίοδο. Παρότι δεν του έλειπαν οι γλωσσικές γνώσεις, οι πολιτικές συνθήκες τον επιβάρυναν ιδιαίτερα και δεν είχε το χρόνο να ασχοληθεί με τη μελέτη των νομισμάτων, όπως έκανα εγώ αργότερα. Σε αυτόν όμως ανήκει η μεγάλη τιμή της διαφύλαξης της πατρικής κληρονομιάς. Αυτό αποτελούσε για τον ίδιο μια αποστολή, δεδομένου του θαυμασμού που είχε, μέσω των μελετών του, για τον ελληνικό πολιτισμό (π.χ. είχε μελετήσει το βιβλίο του J.G. Herder, Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit). Το θεωρούσε αυτονόητο ότι τόσο ο αδελφός μου όσο και εγώ θα φοιτούσαμε σε κλασικό σχολείο και έδινε ιδιαίτερο βάρος στους καλούς βαθμούς μας.

Η θεία μου Elizabeth Donat επέδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις συλλογές του πατέρα της, όπως αποδεικνύεται από τις συζητήσεις που είχε με τον αδελφό της. Στο ρόλο της για τη μεταφορά των νομισμάτων θα αναφερθώ πιο κάτω.

Ο αδελφός μου Dietrich Donat (1927-2007) ως ιστορικός της εκκλησιαστικής ιστορίας ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την ελληνική ορθόδοξη εκκλησία. Ήταν κάτοχος και αυτός ενός αριθμού ελληνικών νομισμάτων, τα οποία περιήλθαν στη δική μου συλλογή. Χρωστάω πολλά στην πολύπλευρη βοήθειά του κατά την ερμηνεία των επιγραφών και των αναπαραστάσεων των νομισμάτων. Για το ρόλο του στη μεταφορά των νομισμάτων στη Δύση και τη συνένωση της συλλογής στα χέρια μου θα του είμαι παντοτινά υπόχρεος.



Παρατήρηση: Η συλλογή που πουλήθηκε στην Ελλάδα, της οποίας το επίσημο όνομα είναι Pfälzer Privatsammlung (SNG PfPs), προέρχεται από διαφορετικές συλλογές, συλλέκτες ή κατόχους. Τελικά όμως υπήρχε ένας και μοναδικός ιδιοκτήτης, αφού κατόρθωσα με την πάροδο των ετών να συνενώσω όλες τις επιμέρους συλλογές από διαθήκες στην κατοχή μου. Πρόκειται για τις συλλογές του πατέρα, του αδελφού και της θείας μου. Άλλες συλλογές δεν προστέθηκαν. Στη συνέχεια προστέθηκαν ελάχιστα μεμονωμένα κομμάτια από δημοπρασίες ή ανταλλαγές.

Πώς μεταφέρθηκε η συλλογή στη Δυτική Γερμανία

Μετά την ήττα στο Στάλινγκραντ, άρχισε στην οικογένεια η συζήτηση για τον τρόπο μεταφοράς των περιουσιακών μας στοιχείων στη Δυτική Γερμανία, ώστε να είναι περισσότερο ασφαλή, δεδομένου ότι ήταν διάχυτος ο φόβος πως οι Σοβιετικοί θα καταλάμβαναν τη Σιλεσία. Στα περιουσιακά στοιχεία περιλαμβάνονταν, εκτός από τα νομίσματα, ασημένια μαχαιροπίρουνα, κηροπήγια, κοσμήματα, χαλιά και πολλά άλλα.

Μεταφορά από το Erdmannsdorf (Mysłakowice) και το Hirschberg (Jelenia Góra) στο Görlitz

Η θεία μου Elizabeth Donat, που κατοικούσε στο Görlitz, στη δυτική όχθη του Neiße (υπάρχει ομώνυμη πόλη και στην ανατολική όχθη, η οποία ανήκει στην Πολωνία και ονομάζεται τώρα Zgorzelec), προθυμοποιήθηκε να φιλοξενήσει τα πολύτιμα αντικείμενα της οικογένειας, κάτι αυτονόητο δεδομένου ότι μετά το θάνατο της μητέρας της ήταν, εκτός από τον πατέρα μου, η μόνη επιζήσασα συγγενής. Εκτός αυτού μπορούσε να αξιοποιήσει την εγγύτητα που είχε το Görlitz στο Erdmannsdorf (απείχαν μόνο 60 χλμ.), όπου βρισκόταν η κατοικία των παππούδων. Η παραμονή των πολύτιμων αντικειμένων στο Erdmannsdorf ήταν ήδη παρακινδυνευμένη, γιατί έγινε γνωστό ότι περιφερόμενες συμμορίες εισέβαλλαν σε σπίτια. Έτσι η θεία μου μετέφερε σταδιακά με βαλίτσες τα αντικείμενα.

Από το Görlitz στη Λειψία

Όπως το φοβόμασταν, το έτος 1944 το μέτωπο πλησίαζε όλο και περισσότερο. Αποφάσισα λοιπόν με τον αδελφό μου τη μεταφορά των αντικειμένων στη Λειψία, που βρίσκεται 180 χλμ. δυτικότερα. Τότε δεν ήταν εύκολη η μετακίνηση με το σιδηρόδρομο, έστω και αν αργότερα, τον Ιανουάριο του 1945, αυτό ενείχε αναμφισβήτητα πολύ μεγαλύτερους κινδύνους εξαιτίας των χαμηλών επιθετικών πτήσεων. Σχεδόν αδύνατο ήταν για τον αδελφό μου, που δεν κλήθηκε στο στρατό, να φτάσει κατά τη διάρκεια του Ιανουαρίου στο Görlitz. Η καταστροφή της Δρέσδης –απέχει 80 χλμ. από το Görlitz– εμπόδιζε το πέρασμα προς το Görlitz εξαιτίας τόσο της πόλης που καιγόταν όσο και των χαμηλών επιθετικών πτήσεων, γι’ αυτό και ο αδελφός μου επέστρεψε χωρίς αποτέλεσμα.

Η γρήγορη προέλαση των Σοβιετικών την περίοδο μετά το 1945 ανάγκασε τη θεία μου να διαφύγει στη Λειψία. Ήταν όμως σε θέση να πάρει μαζί της μόνο τα απολύτως απαραίτητα. Είχαμε την ικανοποίηση ότι τουλάχιστον βρισκόταν σε ασφαλές μέρος το βασικό κομμάτι της συλλογής των αρχαίων νομισμάτων.

Μεταφορά από τη Λειψία στη δυτική ζώνη κατοχής

Με το τέλος των γυμνασιακών σπουδών μου στη ζώνη σοβιετικής κατοχής, ξεκίνησα σπουδές στο Würzburg και την Κολωνία. Ήδη από τότε άρχισα να μεταφέρω σταδιακά τα νομίσματα που μου είχε παραχωρήσει ο πατέρας μου στη Δύση περνώντας μέσα από τη σοβιετική ζώνη κατοχής. Δεν πρόκειται να αναφερθώ εδώ στα περιπετειώδη γεγονότα. Παρόμοια συμβάντα μού εξέθεσε και ο αδελφός μου κατά τη μεταφορά πολλών εκατοντάδων νομισμάτων στη Χαϊδελβέργη, όπου σπούδαζε. Το τελευταίο υπόλοιπο της συλλογής κατόρθωσε με πολλή τύχη να το βγάλει η μητέρα μου από την Ανατολική Γερμανία το 1965 κατά τη μετοίκησή της στη Χαϊδελβέργη.

Η επιστημονική επεξεργασία της συλλογής που οδήγησε στην έκδοσή της

Μετά το 1967 ξεκίνησα την επεξεργασία της συλλογής, η οποία τελικά θα αριθμούσε περί τα 13.000 νομίσματα. Στο στάδιο αυτό, όταν ακόμη δεν είχε ολοκληρωθεί η συνένωση των επιμέρους συλλογών, επρόκειτο για περίπου 5.000 νομίσματα. Προμηθεύτηκα την απαραίτητη βιβλιογραφία. Μεταξύ άλλων, στα πρώτα μου βήματα με βοήθησε το βιβλίο Catalogue of Greek coins. Τα επόμενα 40 χρόνια ασχολήθηκα σχεδόν σε όλο τον ελεύθερο χρόνο μου με τη μελέτη των νομισμάτων, τα οποία ως γνωστόν καλύπτουν σχεδόν το σύνολο της ελληνικής νομισματοκοπίας. Αυτή η ενασχόληση προσομοιάζει με την εργασία του ανασκαφέα. Κάθε φορά που έπαιρνα στα χέρια μου ένα σακουλάκι με νομίσματα, δεν ήξερα τι με περιμένει, δεδομένου ότι συνυπήρχαν αρχαϊκά νομίσματα με νομίσματα των Αυτοκρατορικών χρόνων ελληνικής κοπής. Η οικογένειά μου με έχει δει αμέτρητες φορές σιωπηλό με ένα φακό στο μάτι, δεδομένου ότι τα νομίσματα, έως ένα βαθμό κακοδιατηρημένα και με το χώμα από τον τόπο εύρεσης ακόμη στην επιφάνεια, περιείχαν δυσκολονόητα σημάδια για μένα, οπότε χρειαζόμουν πολύ χρόνο για να σταθμίσω τις διαφορετικές πιθανότητες ανάγνωσης.

Σημείωση: Πρέπει να τονίσω ότι ο καθαρισμός του νομίσματος δε βοηθούσε. Ο “καθαριστής”, στον οποίο είχα αναθέσει την εργασία αυτή, δουλεύοντας με τη γλυφίδα όχι μόνο τραυμάτιζε την ανεπτυγμένη πατίνα αλλά διατρυπούσε σχεδόν πάντα το μέταλλο, κάτι το οποίο μεταξύ άλλων σήμαινε τη μείωση της αξίας του νομίσματος. Κατά την άποψή μου θα πρέπει να δείξουμε υπομονή και να περιμένουμε μέχρι να βρεθούν νέες φυσικές μέθοδοι που θα επιτρέπουν έναν πιο ασφαλή τρόπο καθαρισμού.

Πρέπει να ευχαριστήσω και την οικογένειά μου –κυρίως τη σύζυγό μου– για κάποια παραμέληση, γιατί το πάθος μου περιόριζε αρκετά την οικογενειακή ζωή. Πόσες φορές δεν μετείχα σε κοινές εκδρομές εξαιτίας της ενασχόλησής μου με τα νομίσματα! Σημειωτέον ότι η όλη εργασία γινόταν σε μια περίοδο κατά την οποία και οι επαγγελματικές απαιτήσεις ήταν μεγάλες.

Σιγά σιγά άρχισα να σημειώνω πρόοδο στην αναγνώριση των νομισμάτων. Για διάφορους λόγους επισκεπτόμουν σπάνια τις εκδηλώσεις των συλλεκτών νομισμάτων. Κυρίως εργαζόμουν μόνος μου. Όμως μια μέρα γνώρισα, για καλή μου τύχη, τον καθηγητή Nollé. Με βοήθησε να αντιληφθώ την πολιτιστική αξία που κρύβεται σε μια συλλογή σαν του παππού μου και με παρακίνησε να συνεχίσω την ενασχόλησή μου με αυτά. Το 1988 αποφάσισε το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο να εκδώσει τη συλλογή με το όνομα Pfälzer Privatsammlungen, εφόσον ήταν φανερό ότι επρόκειτο για μια συλλογή επιστημονικού ενδιαφέροντος.

Κατά τη διάρκεια της εργασίας μου αναρωτήθηκα συχνά για ποιο λόγο έκανα τόσο κόπο για την ερμηνεία των νομισμάτων, των επιγραφών, των αναπαραστάσεων, του ιστορικού περιεχομένου τους. Ήταν μεγάλη η χαρά μου όταν πραγματοποιήθηκε η επαφή με το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού με έδρα την Αθήνα• σε μια επίσκεψή μου στο Κέντρο Πολιτισμού του Ιδρύματος είδα και άκουσα πολλές σχολικές τάξεις, οι οποίες στο πλαίσιο του μαθήματός τους επισκέπτονταν με θορυβώδη χαρά το Κέντρο. Μια τέτοια “πατρίδα” επιθυμούσε σίγουρα και ο παππούς μου αλλά και εγώ για τη συλλογή μας».


copyright © ΙΔΡΥΜΑ ΜΕΙΖΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ